Je baby valt moeilijk in slaap en je hebt alles al geprobeerd. Wiegen, dragen, zingen of nog een keer een voeding. Hij is duidelijk moe, hij wrijft in zijn ogen en toch zakt hij niet weg.
Op zo’n avond komt bijna altijd dezelfde gedachte: waarom slaapt hij niet, terwijl hij zo moe is? Wat kan ik nog meer doen?
Het antwoord is niet dat je baby niet wil slapen. Het is dat zijn lichaam nog niet kan zakken naar rust. En dat is precies het punt waar aanraking iets kan betekenen.
In deze blog wordt gesproken over ‘hij’ als het gaat over de baby. Vanzelfsprekend worden hier alle baby’s bedoeld, los van gender.
Waarom een baby moeilijk in slaap valt: het overgangsmoment
Een baby schakelt niet zomaar van wakker naar slapen. Waar een volwassene dat overgangsmoment nauwelijks merkt, is dat voor een baby een hele klus.
Je baby valt moeilijk in slaap omdat het overgangsmoment werk kost. Zijn zenuwstelsel is nog volop in ontwikkeling. Na een dag met prikkels, voedingen, geluiden, licht en handen die hem oppakken en neerleggen, staat zijn systeem nog aan. Het staat aan terwijl hij moe is en die twee dingen kunnen tegelijk waar zijn.
Daar komt bij dat het slaap-waakritme in het eerste jaar sterk verandert. Inslaaptijd en nachtelijk wakker worden schuiven in de eerste maanden voortdurend en langere aaneengesloten slaap ontwikkelt zich pas geleidelijk. Dat je baby moeilijk in slaap valt, past dus vaak bij een systeem dat nog aan het rijpen is.
Moe zijn is niet hetzelfde als kunnen ontspannen
Dit is echt goed om te beseffen en het verklaart het grootste deel van de avonden waarop je baby moeilijk in slaap valt.
Een baby die moe is, is niet automatisch klaar om te slapen. Moe zijn zegt hier iets over hoe lang hij al wakker is. Ontspannen zegt iets over de toestand van zijn zenuwstelsel. En die twee lopen niet gelijk op.
Sterker nog, ze werken elkaar soms tegen. Als een baby te lang wakker is geweest, komt er een moment waarop zijn lichaam extra alert wordt in plaats van rustiger. Hij raakt overprikkeld en juist dan valt hij moeilijker in slaap.
Dat verklaart iets wat veel ouders verbaast: je baby valt moeilijk in slaap, terwijl hij overduidelijk uitgeput is. Dat is niet tegenstrijdig. Zijn systeem is over het punt heen waarop rust nog vanzelf komt.
Wakkertijden: de reden dat je baby moeilijk in slaap valt
Een baby kan maar een bepaalde tijd wakker zijn voordat het te veel wordt. Die tijd noemen we de wakkertijd en hij is korter dan de meeste ouders denken.
In de eerste weken gaat het om ongeveer drie kwartier tot een uur. Rond drie maanden om een uur tot bijna twee uur. Rond zes maanden om twee tot drie uur. Dat zijn bandbreedtes, geen normen en de verschillen tussen baby’s zijn groot.
Wat je eraan hebt: als je baby moeilijk in slaap valt, kijk dan eerst naar hoe lang hij wakker was. Vaak zit daar de sleutel en niet in de manier waarop je hem naar bed brengt.
Let ook op wat er komt voordat het huilen begint. Wegkijken, korte schokkerige bewegingen, handen die tot vuisten gaan of staren. Dat zijn signalen dat de wakkertijd op is. Reageer je daarop, dan voorkom je de fase waarin je baby moeilijk in slaap valt omdat hij al over zijn grens is.
Wat er in het lichaam gebeurt als je baby moeilijk in slaap valt
Je baby valt moeilijk in slaap terwijl er van binnen juist veel gebeurt. Om te begrijpen waarom aanraking iets doet, is het nuttig te weten wat er onder de oppervlakte speelt.
Bij spanning schakelt het autonome zenuwstelsel naar de actieve stand. De hartslag gaat omhoog, de ademhaling wordt oppervlakkiger en stresshormonen zoals cortisol stijgen. Dat systeem is er voor de veiligheid en bij een baby is dat nog niet goed afgesteld.
Er is ook een tegenhanger. De nervus vagus is de zenuw die het lichaam terugbrengt naar rust: hartslag omlaag, spijsvertering aan en spanning eruit. Onderzoek naar huid-op-huid contact laat zien dat aanraking invloed heeft op precies dat systeem, via hartslagvariabiliteit, cortisol en oxytocine.
Oxytocine is daarbij het hormoon dat vrijkomt bij warme, rustige aanraking. Het verlaagt stressreacties en verhoogt het gevoel van veiligheid, bij je baby en bij jou.
Dus als je baby moeilijk in slaap valt, is dat geen kwestie van willen. Zijn lichaam staat in een stand die slapen in de weg zit. En aanraking is een van de weinige dingen die dat systeem direct aanspreekt.
Ook je melk kent een dag- en nachtritme
Het rijpende systeem van je baby wordt niet alleen van binnenuit gestuurd, ook wat hij binnenkrijgt speelt mee.
Moedermelk is niet elk uur van de dag hetzelfde. De samenstelling verschuift mee met het ritme van de moeder. In de ochtend en overdag zit er meer cortisol in, een stof die het lichaam wakker en actief maakt. Tegen de avond en in de nacht verandert dat: dan lopen melatonine en tryptofaan op, stoffen die het lichaam richting rust brengen.
Voor de meeste ouders maakt dat niets uit, want de melk komt op het moment dat hij bedoeld is. Kolf je af, dan is het iets om rekening mee te houden. Melk uit de avond of nacht past bij de nacht, en nachtmelk overdag geven is minder logisch.
TIP: Schrijf het tijdstip op het flesje of het zakje. Dat kost je twee seconden.
Wat aanraking doet in dat overgangsmoment
Als je baby moeilijk in slaap valt, is dit het moment waarop aanraking iets betekent. Rustige aanraking geeft het lichaam van je baby een herkenbaar signaal: je bent veilig, je hoeft niets te doen, je mag zakken.
Dat signaal is niet iets wat hij met zijn hoofd begrijpt. Het gaat via zijn huid, zijn spierspanning, zijn ademhaling. Warme handen, gelijkmatig tempo en altijd dezelfde richting.
Wat het krachtig maakt is de herhaling. Doe je dit elke avond op hetzelfde punt in je routine, dan gaat zijn lichaam die aanraking koppelen aan wat erna komt. Voor een baby is herhaling belangrijk, want herhaling geeft herkenning.
Onderzoek naar avondroutines bij jonge kinderen laat zien dat een vaste routine samenhangt met betere slaap. Daarin komen steeds dezelfde elementen terug: bad, aanraking of insmeren, rustige activiteit en dan het bed. Het gaat niet om één magische handeling, wel om voorspelbaarheid.
En het werkt twee kanten op. Een ouder die twee minuten met haar handen op haar baby zit, wordt zelf ook rustiger. Dat is geen bijkomstigheid, want je baby leunt op jouw gemoedstoestand.
Wat het onderzoek wel en niet zegt
Hier een kanttekening: want over de vraag wat je doet als je baby moeilijk in slaap valt, wordt veel te stellig geschreven.
Er zijn studies waarin een massage-gerichte avondroutine samenhing met minder nachtelijk wakker worden en met een betere slaapbeleving bij zowel baby’s als moeders. Dat zijn bemoedigende uitkomsten.
Daarnaast is er een grote overzichtsstudie naar babymassage bij gezonde baby’s onder de zes maanden. Die vond wel significante effecten op onder andere de totale slaapduur per etmaal en op huiltijd. Die effecten verdwenen echter zodra de onderzoeken met een hoog risico op vertekening buiten de analyse werden gelaten. De conclusie van de auteurs is dat de bevindingen het gebruik bij laag-risicogroepen niet onderbouwen en dat de kwaliteit van het beschikbare bewijs beperkt is.
Dat is iets anders dan: het werkt niet. Het betekent dat het onderzoek nog niet goed genoeg is om harde uitspraken te doen.
Wat ik er daarom over zeg: er zijn aanwijzingen dat aanraking en een rustige avondroutine slaap ondersteunen. Babymassage is geen slaapknop en wie je dat belooft, gaat verder dan wat we weten.
Wat wel consistent terugkomt in het onderzoek is het effect op de ouder. Minder stress, meer vertrouwen en betere afstemming. Bij een baby die moeilijk in slaap valt, is dat geen bijzaak. Het is wel een belangrijke basis.
Aanraking als onderdeel van je avondroutine
Belangrijk: als je baby moeilijk in slaap valt, bedoel ik hier geen volledige massage vlak voor het slapen. Masseren is goed om in te zetten voor ontspanning, maar aan het einde van de dag kan dit net iets te veel zijn voor je baby.
Wat ik bedoel is kleiner.
- Rustige handen op het lichaam. Warm je handen, leg er één op zijn borst en één op zijn buik. Niet wrijven, niet drukken.
- Op de voeten. Leg je duim in het midden onder de voet, net boven het halve maantje. Geef een lichte druk van ongeveer 5 seconden en laat de druk los. Herhaal dit voor max 5 keer. Je kunt het maantje ook masseren.
- Zacht strijken over de rug. Vanaf de nek naar beneden, altijd dezelfde richting, altijd in hetzelfde tempo. Vijf keer is genoeg.
- Stop zodra hij aangeeft dat het genoeg is. Wegkijken, wegdraaien en/of onrustiger wordt.
Het gaat niet om de beweging. Het gaat om het moment en de herhaling. Twee minuten per avond, vijf dagen per week, doet meer dan twintig minuten op een zondag.
Wanneer je beter even niet masseert
Je baby valt moeilijk in slaap en toch is aanraking niet altijd het antwoord. Dit is goed om te weten, wat het scheelt je een hoop frustratie. Er zijn momenten waarop je het beter is om het niet te doen.
- Als je baby al overstuur is. Zijn systeem is vol en aanraking komt er dan bovenop.
- Vlak na een voeding. Wacht ongeveer een uur.
- Als hij ziek is of zich duidelijk niet goed voelt.
- Als hij overduidelijk overprikkeld is. Dan is minder prikkel beter dan een nieuwe.
- Als jij zelf gejaagd bent en vooral wilt dat het stopt.
Die laatste is de moeilijkste en tegelijk de belangrijkste. Je baby neemt hoe jij je voelt over. Als jouw lichaam onrust uitzendt, is dat wat er binnenkomt, hoe zorgvuldig je handen ook bewegen.
Op zulke momenten is nabijheid genoeg. Vasthouden, dicht tegen je aan, of gewoon een warme hand. Geen extra prikkels, wel rust.
Je baby valt moeilijk in slaap: wat je vanavond kunt proberen
Als je baby moeilijk in slaap valt en je wilt vanavond iets anders doen, begin dan hier.
Kijk eerst naar de wakkertijd. Was hij langer wakker dan bij zijn leeftijd past? Breng hem dan de volgende keer eerder naar bed, ook als hij nog niet moe lijkt.
Kies daarna één vast punt in je avond. Na het verschonen werkt bij veel gezinnen goed. Niet als laatste handeling voor bij het in bed leggen, wel ervoor.
Warm je handen. Leg ze stil op zijn lichaam. Adem zelf een paar keer rustig uit en laat je schouders zakken. Probeer dit een week op hetzelfde moment, in dezelfde volgorde. Kijk niet naar het resultaat van vandaag. Kijk naar wat er na tien dagen anders is.
Opbouwen van een herkenbaar ritme heeft tijd nodig. Soms kan het even duren voor je resultaat ziet.
Wanneer contact opnemen
Dat een baby moeilijk in slaap valt, hoort er af en toe bij. Er zijn situaties waarbij je er toch naar wilt laten kijken.
- Je baby komt onvoldoende aan of drinkt slecht.
- Het huilen klinkt plotseling anders, schril of hoog.
- Er is koorts, braken of veel spugen.
- Je baby is opvallend suf of juist voortdurend ontroostbaar.
- Je hebt het gevoel dat er iets niet klopt, ook zonder dat je het kunt benoemen. Negeer nooit je moedergevoel.
Neem in die gevallen contact op met je verloskundige, het consultatiebureau of je huisarts.
Er kan altijd een moment komen dat het je te veel wordt, dat heeft iedereen wel eens. Wat je dan kunt doen: leg je baby veilig in bed, loop even de kamer uit en kom tot rust. Het is niet erg dat hij dan even huilt. Het is voor jullie beide fijn, wanneer jij met rust kunt reageren. Wordt het je echt te veel, vraag om hulp. “It takes a village to raise a child”, hoor je mij regelmatig zeggen. Je hoeft het echt niet allemaal alleen te doen.
Slapen begint niet in bed
Je baby valt moeilijk in slaap en dat wordt bepaald in de uren daarvoor. Als je één ding meeneemt uit deze blog, laat het deze zijn: slapen begint voor een baby niet op het moment dat hij in bed ligt. Het begint bij het gevoel van veiligheid in zijn lichaam.
Aanraking is een brug tussen wakker zijn en tot rust komen. Geen aan/uitknop, wel een manier om zijn lichaam te laten herinneren dat het hier mag zakken.
Twee minuten aanraking op een vast moment doet meer dan een half uur wiegen op een avond dat het al misging.
Meer leren over aanraking en slaap
De cursus is beschikbaar als groepscursus of privécursus, op locatie in Nijmegen-Noord of bij jou thuis. Geschikt voor baby’s vanaf 6 weken tot ongeveer 9 maanden.